ReadEdenFrankenstein nie jest imieniem potwora. Co jeszcze zmieniła popkultura?
Płaska głowa, śruby w szyi, ciężki krok i ręce wyciągnięte przed siebie. Ten obraz zna nawet ktoś, kto nigdy nie otworzył powieści Mary Shelley. Tyle że w książce nie ma ani śrub, ani zielonej skóry, ani niemego olbrzyma czekającego na uderzenie pioruna.
Jest za to stworzenie, które mówi, czyta i potrafi opowiedzieć własną historię. A zanim je spotkamy, dostajemy listy z wyprawy na północ. Film z Borisem Karloffem nie przeniósł książki na ekran strona po stronie. Zbudował jej drugi, niezwykle trwały wizerunek.
Frankenstein to nazwisko twórcy
Victor Frankenstein jest studentem, który powołuje stworzenie do życia. Jego dzieło nie otrzymuje imienia. Shelley nazywa je między innymi stworzeniem, istotą i potworem, ale żadne z tych określeń nie staje się nazwą własną.
Stworzenie porównuje swoją sytuację do Adama z Raju utraconego Johna Miltona. Nie przedstawia się jednak jako Adam. Gdy dziś ktoś mówi „Frankenstein” o postaci z charakterystyczną głową i śrubami, łączy nazwisko Victora z wyglądem stworzonym przez kino.
Stworzenie ma własny głos
Filmowy potwór z 1931 roku komunikuje się przede wszystkim ruchem i krótkimi dźwiękami. Bohater powieści uczy się mówić i czytać. Poznaje między innymi Cierpienia młodego Wertera, Żywoty Plutarcha oraz Raj utracony. W pewnym momencie przejmuje też narrację i sam opowiada o swoich doświadczeniach.
To nie jest drobna różnica między książką a adaptacją. Shelley pozwala czytelnikowi poznać tę samą historię z więcej niż jednej strony. Stworzenie nie pojawia się wyłącznie jako przeszkoda na drodze Victora.
W książce nie ma zielonej skóry ani śrub
Victor wybiera dla swojego dzieła proporcjonalne kończyny i rysy, które uważa za piękne. Po ożywieniu widzi jednak żółtawą skórę, czarne włosy, białe zęby, wodniste oczy i ciemne wargi. Shelley nie opisuje płaskiej czaszki, blizny na czole ani elementów wystających z szyi.
Rozpoznawalną twarz Borisa Karloffa zaprojektował charakteryzator Jack Pierce na potrzeby filmu Frankenstein z 1931 roku. To kino utrwaliło wygląd, który przez kolejne dekady wracał w następnych filmach, komiksach, zabawkach i halloweenowych kostiumach.
„Iskra życia” nie jest instrukcją obsługi maszyny
W filmie Jamesa Whale'a Henry Frankenstein podnosi ciało ku burzy i uruchamia aparaturę elektryczną. W powieści Victor wspomina o tchnięciu „iskry życia”, ale nie wyjaśnia, jak działa jego metoda. Nie ma sceny z piorunem ani technicznego opisu urządzenia.
Nie ma też Igora. Victor pracuje sam. W filmie z 1931 roku pomaga mu Fritz, grany przez Dwighta Frye'a. To kolejna postać, której widz nie znajdzie w powieści.
Zanim pojawi się Victor, pisze Robert Walton
Powieść zaczyna się od listów Roberta Waltona do siostry. Walton prowadzi wyprawę przez północne morza i zapisuje spotkanie z Victorem, a następnie jego opowieść. Wewnątrz niej pojawia się jeszcze relacja stworzenia.
Ta warstwowa konstrukcja sprawia, że wydarzenia docierają do czytelnika przez kolejnych narratorów. Film z 1931 roku rezygnuje z Waltona, zmienia imię Victora na Henry i prowadzi historię znacznie prostszą drogą.
Dwie historie pod jednym tytułem
Frankenstein ukazał się po raz pierwszy anonimowo w 1818 roku. Film w reżyserii Jamesa Whale'a wszedł do amerykańskich kin w 1931 roku. Dzieli je ponad sto lat, sceniczne adaptacje i kolejne sposoby opowiadania tej samej historii.
Dlatego znajomy potwór nie jest po prostu „błędną wersją” książki. Należy do osobnej tradycji, którą zbudowały teatr i kino. Powieść Mary Shelley czeka pod spodem: z Victorem, bezimiennym stworzeniem, listami Waltona i głosem, którego ekranowy wizerunek przez długi czas niemal go pozbawił.
Jeśli chcesz poznać wersję Mary Shelley
Wydawnictwo Replika opublikowało w 2025 roku polskie wydanie w przekładzie Pawła Szadkowskiego. Ma 320 stron i ISBN 9788368364996.
Źródła
Pierwsze wydanie: Library of Congress. Tekst powieści i historia jej wersji: Shelley-Godwin Archive oraz tekst wydania z 1818 roku w Project Gutenberg. Film z 1931 roku, obsada i streszczenie: AFI Catalog. Charakteryzacja Jacka Pierce'a: Academy of Motion Picture Arts and Sciences. Wydanie polskie: Wydawnictwo Replika.